تخصیص گاز بر مبنای ارزش افزوده؛ چالش حفظ ظرفیت تولید در زنجیره فولاد
به گزارش آهن آنلاین؛ با نزدیکشدن به فصل سرما، تأمین گاز صنایع بار دیگر به یکی از دغدغههای اصلی بنگاههای تولیدی تبدیل شده است. در شرایطیکه برای مصارف صنعتی روزانه ۱۶۱ میلیون مترمکعب گاز در نظر گرفته شده، نحوه توزیع این میزان انرژی میان صنایع و رعایت سهمیههای ابلاغی، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در اینمیان، صنعت فولاد بهدلیل وابستگی بخش قابلتوجهی از ظرفیت تولید خود به گاز طبیعی، دربرابر محدودیتهای فصلی آسیبپذیری بالایی دارد. مسئله اصلی اما میزان گاز تخصیصی نیست؛ بلکه چگونگی مدیریت محدودیتها در زنجیرهای است که توقف یک حلقه آن میتواند فعالیت چندین واحد پاییندستی را نیز مختل کند. از این منظر، اولویتبندی مصرف انرژی براساس ارزش اقتصادی تولید، زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که هزینه توقف، وابستگی حلقههای تولید به یکدیگر و ظرفیت جایگزینی مواد اولیه نیز در محاسبات لحاظ شود.
زنجیرهای که متوقف میشود؟
ساختار تولید فولاد در ایران، تفاوت قابلتوجهی با بسیاری از الگوهای تولید جهانی دارد. بخش بزرگی از ظرفیت فولادسازی کشور بر استفاده از آهن اسفنجی و کورههای قوس الکتریکی استوار است؛ فرآیندی که در حلقه پیشین خود به گاز طبیعی وابستگی مستقیم دارد. در نتیجه، گاز در صنعت فولاد تنها یک نهاده انرژی نیست، بلکه یکی از عوامل تعیینکننده در استمرار تولید مواد اولیه فولادسازی محسوب میشود.
این وابستگی باعث میشود محدودیت گاز در واحدهای احیای مستقیم، پیامدهایی فراتر از کاهش تولید آهن اسفنجی داشته باشد. اگر عرضه این محصول کاهش یابد و ظرفیت جایگزینی از طریق قراضه یا ذخایر موجود کافی نباشد، کارخانههای فولادی نیز با محدودیت مواد اولیه مواجه خواهند شد. بنابراین، توقف یا کاهش فعالیت یک حلقه میتواند به کاهش ظرفیت تولید در بخشهای بعدی منجر شود؛ مسئلهای که ارزیابی هزینه اقتصادی محدودیت انرژی را پیچیدهتر میکند.
در چنین شرایطی، معیارهایی نظیر ارزش افزوده مستقیم، میزان اشتغال یا درآمد حاصل از فروش یک محصول، بهتنهایی نمیتوانند مبنای کاملی برای تعیین اولویت مصرف گاز باشند. ارزش اقتصادی تولید در یک حلقه ممکن است به استمرار فعالیت حلقههای دیگر وابسته باشد و محدودیت انرژی در نقطهای خاص، هزینهای بهمراتب بیشتر از ارزش تولید ازدسترفته همان واحد ایجاد کند. بههمیندلیل، شناسایی حلقههای گلوگاهی و ارزیابی پیامدهای توقف آنها باید بخشی از محاسبات تخصیص انرژی باشد.
شکنندگی تولید فولاد
تولید آهن اسفنجی بهطور متوسط به حدود ۲۶۵ مترمکعب گاز برای هر تن محصول نیاز دارد. با توجه به تولید حدود ۱۴ میلیون تن آهن اسفنجی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، حفظ این سطح از تولید به حدود ۲۰.۵ میلیون مترمکعب گاز در روز نیاز دارد. این ارقام، مقیاس وابستگی صنعت فولاد به گاز را نشان میدهند؛ وابستگیای که در دورههای محدودیت انرژی، استمرار فعالیت واحدهای احیا را با چالش مواجه میکند.
در شرایط کاهش عرضه گاز، فرض کاهش متناسب تولید با میزان محدودیت انرژی، با واقعیت عملیاتی واحدهای احیای مستقیم سازگار نیست. برخی فرآیندهای صنعتی امکان کاهش تدریجی ظرفیت را دارند، اما در واحدهای احیا، محدودیت انرژی میتواند در سطوحی به توقف فعالیت منجر شود. برآوردها نشان میدهد کاهش روزانه ۵ میلیون مترمکعب گاز میتواند حدود ۱۹ هزار تن تولید را در معرض خطر قرار دهد؛ در صورت کاهش ۱۰ میلیون مترمکعبی، این میزان به حدود ۳۸ هزار تن میرسد.
تعهدات ارزی در کنار محدودیت انرژی
چالش فعالیت بنگاههای فولادی تنها به تأمین انرژی محدود نمیشود. بازگشت ارز حاصل از صادرات و نحوه محاسبه تعهدات ارزی نیز از عواملی هستند که میتوانند بر جریان نقدینگی و توان مالی شرکتهای تولیدی اثر بگذارند. صادرکنندگان از یکسو موظف به بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به چرخه اقتصادی کشور هستند و از سویدیگر، پیچیدگی مقررات و مبانی محاسباتی میتواند فرآیند رفع تعهدات را با دشواری مواجه کند.
یکی از مسائل مطرح در این زمینه، تعهدات ارزی صادرات سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ و اختلافات ناشی از مبنای محاسبه ارزش گمرکی کالاهاست. در برخی موارد، بازنگری کارشناسی در این مبانی میتواند به تعیین تکلیف تعهدات گذشته و کاهش مشکلات صادرکنندگان کمک کند. اهمیت این موضوع برای صنایع فولادی از آن جهت است که صادرات، علاوهبر ایجاد درآمد ارزی، یکی از مسیرهای تأمین منابع مالی موردنیاز برای خرید مواد اولیه، تأمین قطعات و تداوم سرمایهگذاری در واحدهای تولیدی است.
هزینهای فراتر از تولید
تشدید محدودیت گاز، در صورت کاهش تولید آهن اسفنجی و انتقال اختلال به فولادسازی، میتواند بر میزان عرضه محصولات نهایی نیز اثرگذار باشد. این مسئله به افزایش قیمت منجر نمیشود؛ زیرا بازار فولاد علاوهبر محدودیت عرضه، تحتتاثیر تقاضای داخلی، موجودی انبارها، صادرات و شرایط اقتصادی قرار دارد. بااینحال، کاهش ظرفیت تولید در دورهای که امکان جایگزینی مواد اولیه محدود است، میتواند ریسک نوسان عرضه را افزایش دهد.
در اینمیان، کارخانه های فولادی از نظر میزان وابستگی به گاز، ظرفیت جایگزینی مواد اولیه، نوع محصول، موقعیت در زنجیره تولید و اثرپذیری قیمت آهن آلات از محدودیت انرژی، شرایط یکسانی ندارند. بنابراین، تخصیص یکسان انرژی به همه واحدها، لزوماً به معنای توزیع عادلانه یا اقتصادی منابع نیست. سیاست مدیریت مصرف باید علاوهبر بهرهوری انرژی و ارزش افزوده، هزینه توقف هر واحد و اثر آن بر سایر بخشهای زنجیره را نیز در نظر بگیرد.