میلگرد گونه یا جلدی چیست؟
بتن یکی از مصالح پرکاربرد در اجرای فونداسیون و سازههای ساختمانی است که مقاومت فشاری بالایی دارد، اما دربرابر تنشهای کششی و ترکخوردگی آسیبپذیر است. بههمیندلیل، از میلگرد برای تقویت بتن و کنترل ترکهای ناشی از بارگذاری و تغییرشکل استفاده میشود. میلگرد جلدی یا گونه به آرماتورهای طولی گفته میشود که در امتداد وجوه جانبی تیرهای بتنآرمه با ارتفاع زیاد قرار میگیرند تا عرض ترکهای ایجادشده در جان تیر را کنترل کنند. این آرماتورها مطابق ضوابط طراحی در تیرهای عمیق کاربرد دارند و به حفظ دوام و عملکرد عضو بتنی کمک میکنند. در انتخاب این آرماتورها، علاوهبر مشخصات فنی و قطر موردنیاز، بررسی قیمت میلگرد نیز برای برآورد هزینه اجرای پروژه اهمیت دارد؛ زیرا سایز و مقدار میلگرد مصرفی بر هزینه نهایی تأثیر میگذارند.
آرماتور جلدی چیست؟
آرماتور جلدی یا میلگرد گونه به میلگردهای طولی گفته میشود که در امتداد وجوه جانبی تیرهای بتنآرمه با ارتفاع زیاد قرار میگیرند. هدف اصلی استفاده از آرماتور جلدی، کنترل عرض ترکهای ایجادشده در جان تیر است. این میلگردها در نواحی کششی عضو بتنی توزیع میشوند و با محدودکردن عرض ترکها، به حفظ دوام و عملکرد سازه کمک میکنند.
استفاده از میلگرد گونه در تیرهای با ارتفاع زیاد اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در این اعضا، عرض ترکهای جانبی ممکن است از ترکهای نزدیک به آرماتورهای اصلی بیشتر شود. براساس مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، در تیرهایی با ارتفاع بیش از ۹۰ سانتیمتر، آرماتورهای جلدی باید در دو وجه جانبی تیر و در محدوده نصف ارتفاع از سمت وجه کششی توزیع شوند. فاصله این میلگردها نیز باید با رعایت ضوابط کنترل ترک و پوشش بتنی مناسب تعیین شود.
قطر، تعداد و فاصله آرماتورهای جلدی به ابعاد عضو بتنی و الزامات طراحی بستگی دارد. در فونداسیونهای نواری با ارتفاع زیاد نیز رعایت ضوابط مربوط به میلگرد گونه، متناسب با شرایط طراحی شالوده، ضروری است. بااینحال، آرماتور جلدی را نباید با آرماتورهای مخصوص کنترل ترکهای حرارتی در بتن حجیم یا آرماتورهای مقاوم در برابر پیچش یکسان دانست.

میلگرد گونه در چه مواردی استفاده می شود؟
میلگرد جلدی در بخشهای مختلف سازه مورد استفاده قرار میگیرد. در تیرهایی که ارتفاع بیشتر از ۹٠ سانتیمتر دارند و اندازه طول آنها نسبت به ارتفاعشان بیشتر است یا نیروی خمشی وارد بر آنها زیاد است، از میلگرد جلدی استفاده میکنند. این نوع مقاطع در فونداسیونهای حجیم نیز کاربرد دارد. در ادامه توضیحاتی درباره هرکدام از بخشهایی که به این نوع مقاطع فولادی نیاز دارد، ارائه میدهیم:
- تیر عمیق: یک وجه این تیرها در سمت بار و وجه دیگر به سمت تکیهگاه قرار میگیرد تا بار را به تکیهگاه انتقال دهد. ارتفاع این تیرها حداقل ۴برابر بیشتر از دهانه آنهاست. میلگرد جلدی در وجههای قائم محلی که احتمال بروز ترک وجود دارد(معمولا در اندازه H/2 تیر)، قرار میگیرد تا جان تیر دچار ترکخوردگی نشود.
- تیر همبند: تیر همبند ۲ جزء سخت سازه مثل دیوارهای برشی را به هم متصل میکند. آرماتوربندی این تیرها معمولا بهصورت ضربدری است و برای پیشگیری از ترکخوردگی در مناطقی که تغییرات دمایی زیادی دارند، به میلگرد گونه هم مجهز میشوند.
- سازههای بتنی پیش ساخته: اگر سازههای بتنی پیشساخته ضخامت زیادی داشته باشند، به میلگرد گونه مسلح میشوند. این سازههای بتنی در محلی بهغیر از محل نصب ساخته و آماده میشوند و در پروژه اصلی مراحل قالبگذاری و بتن مسلح را از پیش رو برمیدارند و فقط کار نصب دارند.
آرماتور گونه در فونداسیون
در فونداسیونهای نواری با ارتفاع زیاد، احتمال ایجاد ترکهای نسبتاً عریض در وجوه جانبی بتن وجود دارد. برای کنترل عرض این ترکها، از آرماتور گونه در فونداسیون استفاده میشود. این میلگردها بهصورت طولی و در امتداد دو وجه جانبی فونداسیون قرار میگیرند و به کنترل ترکخوردگی و افزایش دوام بتن کمک میکنند. مطابق بند ۹-۱۱-۶-۱-۴ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، در تیرهای با ارتفاع بیش از ۹۰ سانتیمتر، آرماتورهای جلدی باید در محدوده مشخصی از ناحیه کششی توزیع شوند. این ضابطه برای فونداسیونهای نواری مشمول الزامات طراحی تیر نیز اهمیت دارد. قطر، تعداد و فاصله میلگردهای گونه باید براساس ابعاد فونداسیون، شرایط بارگذاری و ضوابط طراحی تعیین شود.

فرمول محاسبه میلگرد جلدی در شالوده های حجیم
مهندسان باتجربه معمولا بهصورت چشمی هم میتوانند تعداد میلگرد جلدی مورد نیاز برای سازه، فاصله مقاطع و اندازه میلگردهای مورد نیاز را برآورد کنند. البته بهتر است محاسبات بر اساس قوانین و استانداردها انجام شود. حداقل فاصله بین این مقاطع فولادی باید ۲۰۰ میلیمتر و حداکثر فاصله بین آنها باید ۳۵۰ میلیمتر باشد. همچنین کوچکترین سایز میلگردی که بهعنوان میلگرد گونه استفاده میشود، سایز ۱۰ است. هرچقدر سایز مقاطع جلدی بزرگتر باشد، امکان ایجاد فاصله بیشتر بین آنها وجود دارد.
فرمول محاسبه میلگرد جلدی در فونداسیونهای بتنی حجیم به شکل زیر است:
Ab=(1.6×dc×s)/100
دقت داشته باشید که کلیه مقادیر در این فرمول بر حسب میلیمتر به دست میآیند. مقادیر به کاررفته در این فرمول به شکل زیر هستند:
- Ab: سطح مقطع آرماتور جلدی
- Dc: فاصله مرکز میلگرد جلدی تا نزدیکترین سطح جدار در سازه بتنی حجیم
- S: فاصله مرکز به مرکز میلگردهای گونه در سازه

تفاوت میلگرد گونه و آرماتور طولی پیچشی
میلگرد گونه و آرماتور طولی پیچشی از آرماتورهای مورد استفاده در سازههای بتنآرمه هستند که با وجود برخی شباهتها در محل قرارگیری، وظایف متفاوتی دارند. میلگرد گونه بیشتر برای کنترل عرض ترکهای جانبی تیرهای با ارتفاع زیاد استفاده میشود؛ درحالیکه آرماتور طولی پیچشی برای تأمین مقاومت در برابر لنگر پیچشی طراحی میشود. مهمترین تفاوتهای این دو نوع آرماتور عبارتاند از:
- کاربرد اصلی: میلگرد گونه برای کنترل عرض ترکها در جان تیرهای بتنی استفاده میشود، اما آرماتور طولی پیچشی همراه با خاموتهای بسته در تحمل نیروهای ناشی از پیچش نقش دارد.
- محل قرارگیری: میلگرد گونه در امتداد وجوه جانبی تیر، بهویژه در ناحیه کششی قرار میگیرد؛ درحالیکه آرماتورهای طولی پیچشی در اطراف محیط مقطع و داخل خاموتهای بسته توزیع میشوند.
- شرایط استفاده: نیاز به میلگرد گونه به ارتفاع تیر و ضوابط کنترل ترک بستگی دارد، اما استفاده از آرماتور طولی پیچشی براساس میزان لنگر پیچشی و الزامات طراحی تعیین میشود.
- نمونه کاربرد: میلگرد گونه در تیرهای بتنی با ارتفاع زیاد کاربرد دارد؛ در مقابل، آرماتور طولی پیچشی ممکن است در تیرهای کناری ساختمان که تحت لنگر پیچشی قابلتوجه قرار دارند، موردنیاز باشد.

نقش میلگرد جلدی در جلوگیری از ترکخوردگی و مقاومت بتن
میلگرد جلدی روش خاصی از آرماتوربندی است که در سازههایی با ارتفاع بیشتر از ۹۰ سانتیمتر مورد استفاده قرار میگیرد. فونداسیونی که بیشتر ۹۰ سانتیمتر ضخامت دارد، ممکن است بخاطر تنشهای حرارتی و تغییرات دما دچار ترک شود، اما با وجود میلگرد جلدی یا دیگر ترک نمیخورد یا اگر دچار ترک شد، عرض ترک زیاد نمیشود و به مقاومت سازه آسیبی نمیرسد. در المانهای مرتفع مثل تیرها که آرماتورها در دو سر انتهایی آنها قرار دارند، احتمال بروز ترک در جان تیر وجود دارد. با کار کردن میلگرد جلدی در تیر، از بروز ترکهایی با عرض زیاد در جان تیر پیشگیری میشود و تیر بتنی مقاوم باقی میماند.