همه چیز درباره میلگرد دوخت یا میلگرد سنجاقی

در سازه‌های بتنی مدرن، تقویت اجزای باربر نقش مهمی در افزایش ایمنی و دوام ساختمان دارد. یکی از آرماتورهای کاربردی در این زمینه، میلگرد سنجاقی یا میلگرد دوخت است که با هدف بهبود مقاومت برشی و جلوگیری از گسیختگی ستون‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این میلگرد معمولاً در کنار خاموت و میلگردهای طولی قرار گرفته و موجب افزایش انسجام و استحکام بتن می‌شود. در ادامه، به بررسی انواع میلگرد دوخت، کاربردها، مزایا و معایب آن پرداخته و تفاوت آن با دیگر آرماتورهای سازه‌ای مانند خاموت را توضیح می‌دهیم.

استفاده از میلگرد سنجاقی که در بازارهای مصالح ساختمانی، با نام‌های میلگرد دوخت و قلاب دوخت نیز شناخته می‌شود، مقاومت سازه را در برابر نیرو‌های برشی افزایش می‌دهد.

میلگرد سنجاقی چیست؟

میلگرد سنجاقی یکی از انواع میلگردهای تقویتی در سازه‌های بتنی است که با نام‌هایی مانند قلاب دوخت، دوخت ستون و رکابی نیز شناخته می‌شود. این نوع میلگرد به دلیل شکل خاص خود، نقش مهمی در افزایش انسجام و یکپارچگی آرماتوربندی ایفا می‌کند و معمولاً برای تقویت خاموت‌ها و تثبیت میلگردهای طولی در ستون‌ها و دیوارهای برشی به کار می‌رود. استفاده از این مقطع، در سازه‌های بتنی به بهبود عملکرد سازه دربرابر نیروهای جانبی مانند زلزله و فشارهای وارده کمک می‌کند.

این محصول معمولاً از میلگرد آجدار گرید A2 تولید می‌شود و به‌دلیل قطر کمتر و ابعاد کوچک‌تر، قابلیت خم‌کاری بالایی دارد. شکل ظاهری آن به‌گونه‌ای است که از دو طرف خم شده و حالتی شبیه سنجاق ایجاد می‌کند؛ به همین‌دلیل با این نام شناخته می‌شود. میلگرد دوخت اغلب در سایزهای ۸ تا ۱۰ میلی‌متر تولید شده و تعداد، فاصله و نحوه قرارگیری آن در سازه، براساس نقشه‌های اجرایی و محاسبات مهندسی تعیین می‌شود. در پروژه‌های عمرانی، انتخاب صحیح این محصول علاوه‌بر رعایت اصول فنی، به مدیریت هزینه‌ها نیز کمک می‌کند. به همین‌دلیل بررسی قیمت میلگرد سنجاقی در کنار مشخصات فنی، کیفیت تولید و استاندارد ساخت، یکی از عوامل مهم در خرید و اجرای اصولی آرماتوربندی محسوب می‌شود.

انواع میلگرد سنجاقی و طول خم سنجاقی

بر اساس زاویه‌ خم‌شدگی، انواع مختلف میلگرد سنجاقی را به سه دسته تقسیم می‌کنند:

• میلگرد سنجاقی دارای خم استاندارد: در این نوع میلگرد سنجاقی، زاویه‌ خم در هر دو انتهای میلگرد ۹۰ درجه است.
• میلگرد سنجاقی دارای خم نیمه‌استاندارد: اگر زاویه‌ خم در یک سمت میلگرد دوخت ۹۰ درجه (گونیا) و زاویه‌ خم دیگر این آرماتور ۱۳۵ درجه و شکل این خم شبیه چنگک باشد، به آن نوع نیمه‌استاندارد گفته می‌شود.
• میلگرد سنجاقی دارای خم ۱۳۵ درجه در دو طرف: زاویه‌ خم در این نوع میلگرد، در هر دو سمت ۱۳۵ درجه است و شکل این خم‌ها شبیه به علامت (~) است. همچنین دو خم میلگرد باید در خلاف جهت یکدیگر قرار بگیرند؛ یعنی یکی از آن‌ها رو به بالا و دیگری رو به پایین باشد. البته ممکن است در برخی موارد، برحسب نیاز، زاویه‌ هر دو خم سنجاقی در یک جهت باشد.

برای جلوگیری از خرد شدن تدریجی بتن، تحت فشاری که نیروهای مختلف در داخل خم ایجاد می‌کنند، لازم است تا حداقل قطر خم و طول مستقیم آن از ضوابط خاصی پیروی کنند. برای مشخص کردن این مقادیر در میلگردهای دوخت، از استانداردهای ACI و همچنین مبحث نهم مقررات ملی ساختمان استفاده می‌شود. بر این اساس، حداقل طول مستقیمی که خم ۹۰ درجه‌‌‌ دوخت می‌تواند داشته باشد، ۱۲ برابر قطر میلگرد استفاده ‌شده است. طول مستقیم خم ۱۳۵ درجه نیز باید حداقل ۸ برابر قطر میلگرد باشد.

حداقل قطر داخلی این خم برای میلگردهایی با قطر بین ۱۰ تا ۲۵ میلی‌متر، ۶ برابر قطر میلگرد، برای میلگردهایی با قطر بین ۲۵ تا ۳۶ میلی‌متر، ۸ برابر قطر میلگرد و برای میلگردهایی با قطر بین ۳۶ تا ۵۷ میلی‌متر، ۱۰ برابر قطر میلگرد در نظر گرفته می‌شود.

برای خم کردن میلگردها، طبق اندازه‌های از پیش تعیین شده، روش‌های گوناگونی وجود دارد که ابتدایی‌ترین آن‌ها شیوه‌ دستی است که در آن تمام مراحل خمکاری میلگرد به وسیله‌ شخص صورت می‌گیرد. البته میله‌های نازک را می‌توان با تجهیزات ساده‌ای مثل تخته‌ دارای محور ثابت، خمیده کرد. همچنین در کارگاه‌های ساختمانی، میلگرد‌های سرد به وسیله ماشین‌های خم‌کن، دور یک محور کشیده شده و خم می‌شوند.

کاربرد میلگرد سنجاقی در فونداسیون و ستون

همانطور که پیش‌تر اشاره شد، میلگردهای فولادی سنجاقی در ساخت ستون‌های بتنی کاربرد زیادی دارند. علاوه بر این، در دیوارهای بتنی که تحت فشار برشی ساختمان قرار دارند، استفاده از این مقاطع برای مستحکم کردن آرماتورهای طولی دیوار، ضروری است. علاوه بر صنعت ساختمان‌سازی، در ساخت سازه‌هایی مانند پل‌ها و سدهای عظیم نیز از آرماتور سنجاقی استفاده می‌شود.

نحوه‌ اجرای میلگرد دوخت در ستون به این صورت است که در ابتدا تعداد این میلگردها با توجه به طول ستون، تعداد خاموت (نوعی آرماتور چهارگوش عرضی) و تعداد آرماتورهای طولی و فاصله‌ آن‌ها از یکدیگر، محاسبه می‌شوند. هر چه تعداد میلگردهای طولی بیشتر باشد، به تعداد بیشتری از این میلگرد نیاز است. سپس میلگردهای سنجاقی با خم استاندارد (۹۰ درجه) را در محل ستون قرار داده و هر یک از این میلگردها، دو آرماتور با فاصله‌ کمتر از ۲۰ سانتی‌متر را مهار می‌کند. 

در مرحله‌ بعدی، میلگردهای سنجاقی نیمه‌استاندارد را به صورت یکی در میان و در دو جهت عضو خمشی، بین میلگردهای استاندارد قرار می‌دهند. در آخر نیز، میلگردهای دوخت را به وسیله‌ سیم مفتول، به میلگردهای عمودی متصل کرده و محکم می‌کنند و سپس روی ستون آرماتوری، بتن‌ریزی انجام می‌دهند. انجام این مراحل باعث می‌شود تا مقاومت ستون‌‌ها و دیوارهای بتنی در برابر لرزش و تنش‌های موجود افزایش پیدا کند. از قلاب دوخت در ساخت اسکلت و فونداسیون‌ ساختمان‌ها نیز، به طور گسترده استفاده می‌کنند.

ضوابط اجرای میلگرد سنجاقی در فونداسیون

اجرای صحیح میلگرد سنجاقی در فونداسیون نقش مهمی در افزایش یکپارچگی شبکه آرماتور و بهبود عملکرد سازه دربرابر نیروهای برشی و جانبی دارد. این نوع میلگرد به‌عنوان یک اتصال مکمل، وظیفه مهار و تثبیت میلگردهای طولی و عرضی را بر عهده دارد و رعایت ضوابط اجرایی آن می‌تواند از جابه‌جایی آرماتورها در زمان بتن‌ریزی جلوگیری کند. به همین‌دلیل، نحوه اجرای سنجاقی در فونداسیون باید کاملاً مطابق با نقشه‌های سازه و استانداردهای آرماتوربندی انجام شود.

در اجرای میلگرد دوخت، رعایت فاصله استاندارد بین این مقاطع فولادی، طول مناسب قلاب‌ها و زاویه صحیح خم از مهم‌ترین نکات فنی محسوب می‌شود. همچنین محل قرارگیری سنجاقی باید به‌گونه‌ای باشد که اتصال مؤثری میان میلگردهای اصلی ایجاد کند و از بازشدگی یا تغییر شکل شبکه آرماتور تحت بار جلوگیری شود. انتخاب سایز مناسب این مقطع فولادی نیز باید متناسب با ابعاد فونداسیون، تراکم آرماتورها و نوع بارگذاری سازه تعیین شود تا عملکرد نهایی سازه در شرایط مختلف تضمین شود.

قوانین به کارگیری میلگردهای سنجاقی در ساختمان ها

طبق بند ۹-۲۲-۴-۱ آیین‌نامه‌ مقررات ملی ساختمان، در سازه‌های بتنی‌ای که بیش از پنج طبقه دارند، استفاده از میلگردهای دوخت در تمام ستون‌ها و به تعداد لازم، الزامی است.
در مواردی که تعداد آرماتورهای طولی ستون در یک مقطع بیشتر از ۱۲ عدد باشد، بهتر است، از میلگرد دوخت استفاده نشود، زیرا ممکن است باعث لرزش بتن شود. در این حالت می‌توان از تنگ‌های بسته که به شکل لوزی هستند، استفاده کرد. در هر یک از این تنگ‌ها فقط یک آرماتور طولی، به صورت آزاد قرار می‌گیرد.
در هر مقطع از عضو مورد نظر، فاصله‌ بین دوخت‌ها از یکدیگر، در جهت عمود بر محور طولی آن عضو، نباید بیش‌تر از ۳۵۰ میلی‌متر شود.
اگر فاصله‌ آزاد میلگردها از یکدیگر بیش از ۱۵ سانتی‌متر باشد یا بین خاموت‌ها بیش از ۳ آرماتور قرار گرفته باشد، آرماتورها را باید به وسیله خاموت یا میلگرد دوخت، نگهداری کرد.

فرق میلگرد سنجاقی و خاموت

خاموت‌ها که در بخش قبلی از آن‌ها نام برده شد، در واقع قلاب‌هایی فولادی هستند که در اطراف میلگردهای اصلی عمودی نصب می‌شوند و در دسته‌ آرماتورهای عرضی قرار می‌گیرند. در بازار، خاموت را با نام فولاد برشی قائم و فولاد جان نیز می‌شناسند. خاموت‌ها که خم آن‌ها معمولا زاویه‌ ۹۰ یا ۴۵ درجه دارد، از تغییر شکل عرضی هسته‌ داخلی بتن جلوگیری کرده و باعث افزایش استحکام ستون بتنی می‌شوند.

 این آرماتورها دارای انواع مختلف مربع یا مستطیل‌شکل،U شکل، مدور، چندوجهی و... هستند و در سازه‌ها به دو شکل باز و بسته، مورد استفاده قرار می‌گیرند. خاموت‌های باز با هدف مقاومت در برابر نیروهای برشی و برای استفاده در ستون‌های بتنی تولید می‌شوند و در قسمت‌هایی به کار گرفته می‌شوند که پیچش در آن‌ها تاثیر کمی دارد. 

خاموت‌های بسته در مواردی استفاده می‌شوند که نیاز است ستون بتنی در برابر پیچش و برش زیاد، مقاوم طراحی شود. خاموت‌های U شکل نیز در سمتی از ستون‌های بتنی قرار می‌گیرند که در معرض تنش است و احتمال وقوع ترک‌های برشی در آن وجود دارد. برای اطلاع بیشتر راجع به اینکه خاموت چیست، می توانید به مقاله مرتبط آن مراجعه کنید.

میلگردهای سنجاقی که آن‌ها نیز از جمله آرماتورهای عرضی هستند، زمانی در ستون استفاده می‌شوند که حالت اولیه انتقال بار، فشار است. در این حالت، وظیفه‌ اصلی آرماتور عرضی، جلوگیری از خمیدگی زودرس میله‌ها و محصور کردن بتن در مرکز است. دیگر دلیل عمده استفاده از این میلگردها، ثابت نگه داشتن میلگردهای طولی (اصلی)، هنگام بتن‌ریزی و پیش از آن است. طول میلگردهای اصلی می‌تواند تا ۱۲ متر نیز برسد و اگر این میلگردها به هم متصل نشوند، ممکن است جهت آن‌ها تغییر کند. بنابراین میلگردهای سنجاقی، آرماتورها را به یکدیگر می‌دوزند.
اما خاموت‌ها زمانی استفاده می‌شوند که حالت اصلی انتقال بار، برش و خمیدگی است. در این حالت، نیاز است که آرماتور عرضی از ترک‌های برشی که می‌تواند کل ستون را از بین ببرند جلوگیری کند. پس به طور کلی، خاموت‌ها نسبت به میلگردهای دوخت، مقاومت برشی بیشتری برای بتن فراهم می‌کنند و متناسب با این هدف طراحی می‌شوند.

مزایا و معایب استفاده از آرماتور سنجاقی

استفاده از آرماتور دوخت برای تقویت بتن، مزایای زیادی دارد که به برخی از آن‌ها قبلا اشاره کردیم و در این قسمت به باقی آن‌ها می‌پردازیم.

• شکل خاص: میلگرد دوخت به راحتی اجرا می‌شود و با داشتن دو قلاب در طرفین خود، میلگردهای طولی را در جای خود محکم نگه می‌دارد و از لغزش آن‌ها جلوگیری می‌کند.
• وزن و حجم کم: مزیت دوم این میلگرد، سبک بودن و کم‌حجم بودن آن است که حمل و نقل، نگهداری و استفاده از آن را ساده می‌کند.
• آسان بودن بتن‌ریزی: استفاده از خاموت در سازه‌ها، باعث شلوغ شدن کار شده و عملیات بتن‌ریزی را دشوار می‌کند. در حالی که بتن‌ریزی روی آرماتورهای دوخت بسیار آسان‌تر است.
  با وجود مزایایی که برای میلگرد دوخت برشمردیم، این آرماتورهای فولادی معایبی نیز دارند که باید آن‌ها را هنگام استفاده از این محصولات مدنظر قرار داد.
• پیش‌ساخته بودن: میلگرد سنجاقی، با استاندارد‌های گفته‌شده، از پیش تولید می‌شود و نمی‌توان اندازه‌های آن‌ را موقع استفاده تغییر داد. بنابراین باید توجه کرد که اندازه‌‌ آن با ستون مورد نظر متناسب باشد.
• محدودیت استفاده: همان‌گونه که اشاره شد، فقط در مقاطعی می‌توان از میلگرد دوخت استفاده کرد که تعداد آن‌ها کمتر از 12 عدد باشد.
• حضور الزامی متخصص: به دلیل اهمیت فاصله‌ها و نحوه‌ اجرا، نصب میلگرد دوخت حتما باید زیر نظر افراد متخصص صورت بگیرد.
• نیاز به دقت بالا: برای به دست آوردن اندازه‌ خم‌ها و زاویه‌ها، باید محاسبات دقیقی انجام داد که هر گونه اشتباهی در آن، می‌تواند تا حد زیادی نتیجه نهایی را تغییر داده و مشکلات بسیاری ایجاد کند.

اهمیت میلگرد سنجاقی در آرماتوربندی و رعایت استانداردها

میلگرد دوخت، قلاب دوطرفه‌ نازکی است که با وجود کوچک بودن ابعاد، نقش مهمی در آرماتوربندی ستون‌ها و دیوارهای بتنی ایفا می‌کند. برای استفاده‌ صحیح از این محصول، لازم است تا به استانداردهای مقررات ملی ساختمان و همچنین استانداردهای بین‌المللی مربوطه که بخشی از آن‌ها در این مقاله شرح داده شد، توجه لازم صورت بگیرد. چرا که عدم رعایت این مقررات چه در هنگام استفاده از آرماتور فولادی سنجاقی و چه سایر مصالح و ابزارهای ساختمانی، می‌تواند زیان‌های جبران‌ناپذیری را به دنبال داشته باشد. نظر شما درباره‌ کاربرد میلگرد سنجاقی و جایگاه آن در ساختمان‌سازی چیست؟ آیا تجربه‌ استفاده از آرماتورهای دوخت یا محصولات مشابه آن را در پروژه‌های ساختمانی داشته‌اید؟